2-AMALIY MASHG'ULOT

2-AMALIY MASHG'ULOT
Yoritish va signalizasiya tizimi elektr zanjirini o’rganish.
Avtomobil harakatining xavfsizligi va samaradorligi ko'p jihatdan yoritish va signalizatsiya tizimining to'g'ri ishlashiga bog'liq. Ushbu tizim haydovchining yo'lni ko'rishi, transport vositasining gabarit o'lchamlari haqida ma'lumot berishi va boshqa haydovchilarga manevrlar haqida signal berishi uchun zarur. Avtomobillarni yorug'lik va signal qurilmalari haqida to'liq ma'lumotlar ushbu sahifada taqdim etilgan.
Batafsil ma'lumot
Yoritish va Signalizatsiya Tizimining Vazifalari
Yo'lni Yoritish
Haydovchi oldidagi yo'l qismini yetarli darajada yoritib, xavfsiz harakatlanish tezligini ta'minlaydi va yo'ldagi to'siqlarni vaqtida aniqlash imkonini beradi.
Ko'rinishni Ta'minlash
Boshqa harakatlanish ishtirokchilari uchun avtomobilning gabarit o'lchamlari va joylashuvini ko'rsatib, qorong'u va yomon ko'rinishli sharoitlarda ham transport vositasini yaqqol ko'rinishini ta'minlaydi.
Signalizatsiya
Haydovchining mo'ljallagan yoki amalga oshirayotgan harakati (burilish, to'xtash, orqaga yurish) haqida boshqa harakatlanish ishtirokchilariga ma'lumot beradi.
Avtomobillarning harakat xavfsizligi, ayniqsa kunning qorong'i qismida va ko'rinish yomon bo'lgan hollarda, ko'p jihatdan yorug'lik asboblarining holati va tavsifnomasiga bog'liq. Shuningdek, bu tizim haydovchiga yo'ldagi vaziyatni to'g'ri baholash va boshqa haydovchilar bilan "muloqot" qilish imkonini beradi.
Xalqaro standartlar bo'yicha, barcha avtomobillar ma'lum miqdorda majburiy yorug'lik va signalizatsiya qurilmalari bilan jihozlanishi kerak. Bularga faralar, gabarit chiroqlari, tormoz signallari, burilish ko'rsatkichlari va boshqalar kiradi. Bunday standartlar yo'l harakati xavfsizligini oshirish va turli mamlakatlarda ishlab chiqarilgan avtomobillar o'rtasida moslikni ta'minlash uchun ishlab chiqilgan.
Yoritish va Signalizatsiya Tizimini Tashkil Qiluvchi Elementlar
Yoritish Qurilmalari
Bular asosan faralar bo'lib, uzoq va yaqin nurli rejimda ishlaydi. Zamonaviy avtomobillarda galogen, ksenon yoki LED (yorug'lik diodli) faralar qo'llaniladi. Har bir texnologiyaning o'ziga xos afzalliklari va kamchiliklari mavjud. Masalan, LED chiroqlar energiya tejaydigan va uzoq umr ko'radi, ammo narxi yuqoriroq.
Signalizatsiya Qurilmalari
Bunga burilish ko'rsatkichlari, tormoz signallari, orqaga yurish chiroqlari, gabarit chiroqlari va avariya signalizatsiyasi kiradi. Bu qurilmalar boshqa harakatlanish ishtirokchilariga haydovchining harakatlari haqida ma'lumot beradi.
Boshqarish Elementlari
Yoritish va signalizatsiya tizimini boshqarish uchun avtomobilda maxsus dastaklar, tugmalar va pedallar mavjud. Zamonaviy avtomobillarda ko'p funksiyalar avtomatik tarzda boshqariladi, masalan, faralarni avtomatik yoqish/o'chirish sensori.
Elektr Zanjir Elementlari
Barcha yorug'lik asboblari elektr energiyasi bilan ishlaydi. Tizimda simlari, relelari, saqlagichlar (predoxranitellar), datchiklar va boshqarish bloki mavjud. Bu elementlar yorug'lik va signal qurilmalarining ishlashini ta'minlaydi va nazorat qiladi.
Yoritish va signalizatsiya tizimining har bir elementi muhim vazifani bajaradi va ularning to'g'ri ishlashi avtomobil harakatining xavfsizligini ta'minlaydi. Shuning uchun bu tizimni muntazam tekshirib turish va nosozliklarni o'z vaqtida bartaraf etish juda muhimdir.
Yoritish va Signalizatsiya Tizimining Tuzilishi
Optik Tizim
Avtomobillarning yorug'lik asboblari optik tizimi asosan uch qismdan iborat:
Lampa (yorug'lik manbai)
Nur qaytargich (reflector)
Nur tarqatgich (dispensor)
Lampa elektr energiyasini yorug'lik energiyasiga aylantiradi. Nur qaytargich paraboloid shaklida bo'lib, lampadan chiqqan yorug'lik oqimini to'playdi va optik o'q bo'ylab yo'naltiradi. Nur tarqatgich esa yorug'lik oqimini vertikal va gorizontal tekislik bo'yicha qayta taqsimlaydi.
Zamonaviy faralarning optik tizimi murakkab geometrik shaklga ega bo'lib, yorug'lik oqimining aniq taqsimlanishini ta'minlaydi.
Elektr Zanjir Tuzilishi
Yoritish va signalizatsiya tizimining elektr zanjiri quyidagi asosiy qismlardan iborat:
Elektr Manbai
Akkumulyator va generator avtomobilning barcha elektr tizimlarini, shu jumladan yoritish va signalizatsiya tizimini ham elektr energiyasi bilan ta'minlaydi.
Himoya Qurilmalari
Saqlagichlar (predoxranitellar) va rele qurilmalari elektr zanjirini ortiqcha yuklanishdan himoya qiladi va yoritish tizimining alohida qismlarini boshqaradi.
Boshqarish Qurilmalari
Dastaklar, tugmalar va avtomatik sensorlar yoritish va signalizatsiya tizimining ishlashini boshqaradi.
Ijro Qurilmalari
Faralar, gabarit chiroqlari, burilish ko'rsatkichlari va boshqa yorug'lik asboblari tizimning asosiy ijro elementlari hisoblanadi.
Zamonaviy avtomobillarda yoritish va signalizatsiya tizimi elektron boshqaruv bloki tomonidan nazorat qilinadi. Bu blok turli sensorlardan (yorug'lik sensori, tezlik sensori, g'ildiraklar aylanishi sensori va boshqalar) ma'lumot oladi va tizimning optimal ishlashini ta'minlaydi.
Yorug'lik Asboblarining Evolyutsiyasi
1
1950-yillar
Amerika lampa-farasi keng tarqalgan. Qismlarga ajralmaydigan optik element shishadan tayyorlangan va bir-biriga kavsharlangan nur qaytargich va nur tarqatgichdan iborat.
2
1950-yillardan keyin
Evropada metall shishali optik elementlar keng tarqalib, ularda yorug'lik manbaini almashtirish mumkin bo'ldi. Tok manbai sifatida oddiy yoki galogen lampalar ishlatilib, metall nur qaytargichdagi maxsus uyachaga o'rnatilgan.
3
1990-2000 yillar
Ksenon texnologiyasi paydo bo'ldi. Bu lampalar oddiy lampalardan 2-3 marta yorqinroq bo'lib, ko'proq yorug'lik beradi va elektr energiyasini kam sarflaydi.
4
2000-yillardan hozirgi kungacha
LED (yorug'lik diodli) texnologiyasi rivojlandi. Bu texnologiya energiya tejaydigan, uzoq umr ko'radi va dizayn imkoniyatlarini kengaytiradi. Keyinchalik lazer faralar va adaptiv yoritish tizimlari ishlab chiqildi.
Avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishi davomida ishlab chiqarilayotgan avtomobillarning aerodinamik tavsifnomalarini yaxshilash, ularning og'irligini kamaytirish muhim o'rin egallamoqda. Bu ko'rsatkichlar yonilg'i tejamkorligini oshirish bilan bevosita bog'liqdir. Natijada, hozirgi zamon avtomobillarining yorug'lik asboblarining konstruksiyasi va ularni ishlab chiqish texnologiyasi jiddiy o'zgarmoqda.
Avtomobillarning aerodinamik qarshilik koeffitsientini kamaytirish, faralarning vertikal o'lchamlarini taxminan ikki marta qisqartirilishini talab qiladi. Buni amalga oshirish uchun yorug'lik oqimi juda ham to'g'ri taqsimlanishini ta'minlash va faraning foydali ish koeffisientini oshirish zarur. Faralarning yangi konstruksiyalari nur qaytargich va nur tarqatgichlarning shakllarini murakkablashishiga va ularni tayyorlash uchun zarur qolipga yengil tushadigan materiallarni (shisha, plastmassa) ishlatish zaruratini tug'diradi.
Xalqaro Standartlar va Talablar
Xalqaro avtomobil trassalarida tashish hajmlarining oshishi va avtoturizmning rivojlanishi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti qoshidagi Yevropa Iqtisodiy Komissiyasi (BMT YEIK) tarkibida ichki transport bo'yicha qumita tuzilishiga olib keldi. Bu qumita doirasida 1958 yili Jenevada «Predmet va mexanik transport vositalarining qismlarini rasman tasdiqlashning bir xil shartlari va uni o'zaro tan olish haqidagi shartnoma» imzolandi.
Bu shartnomani rivojlantirish borasidagi unga ilova shaklida bir qator qoidalar ishlab chiqildi. Hozirgi kunda Yevropaning 22 davlati shartnomani imzolab BMT YEIK tarkibidagi ichki transport bo'yicha qumitaga a'zo bo'ldilar va ularga tegishli tartib raqami berildi (masalan, Olmoniya-1, Fransiya-2, Italiya-3, Niderlandiya-4, Buyuk Britaniya-11, Rossiya-22 va hokazo).
O'zbekiston Respublikasi holati
O'zbekiston hozircha BMT YEIK qumitasiga a'zo bo'lmasa ham, lekin Respublikamizda ishlab chiqarilayotgan avtomobillarning yorug'lik asboblariga taalluqli standartlarda BMT YEIK qoidalarining talablari hisobga olinadi va to'liq bajariladi.
Xalqaro Tasdiqlanish Belgisi
BMT YEIK qoidalari talablariga mos keladigan avtomobil yorug'lik asboblari rasmiy xalqaro tasdiqlanish belgisini oladi. Xalqaro tasdiqlanish belgisi aylanma shaklida bo'lib, uning ichiga E harfi yoziladi. Belgi yorug'lik asbobining nur tarqatgichiga tushiriladi. Belgi tagida yoki uning yonida rasman tasdiqlanish tartib raqami ko'rsatiladi.
Belgi tagida, tartib raqamining ustida gorizontal ko'rsatkich bo'lishi mumkin. Fara yo'l harakati chap tomonlama tashkil qilingan mamlakatlarda ishlatish uchun mo'ljallangan bo'lsa, ko'rsatkich o'ng tomonga yo'naltirilgan bo'ladi. Agar farani yo'l harakatining ham chap tomonlama, ham o'ng tomonlamasiga moslash imkoniyati bo'lsa, ko'rsatkich ikki tomonga yo'naltirilgan bo'ladi. Yo'l harakati o'ng tomonlama tashkil qilingan mamlakatlar uchun ko'rsatkich umuman qo'yilmaydi.
Majburiy va Qo'shimcha Yorug'lik Uskunalari
Barcha Avtomobillar Uchun Majburiy Yorug'lik Signalizatsiyasi
Old Qismdagi Qurilmalar
Ikkita old gabarit chirog'i
Ikkita old burilish ko'rchatkichlari
Ikkita yon takrorlagichlar
Orqa Qismdagi Qurilmalar
Ikkita orqa gabarit chirog'i
Ikkita tormozlash signali
Ikkita orqa burilish ko'rsatkichlari
Ikkita yorug'lik qaytargichlari
Nomer belgisini yoritish fonari
Boshqa Majburiy Qurilmalar
Avariya signalizatsiyasi
Faralar (yaqin va uzoq yorug'lik)
Qo'shimcha Jixozlar
Ba'zi avtomobillar turlari qo'shimcha jixozlarga ega bo'lishi mumkin:
YUk avtomobillari uchun kontur chiroqlari
Taniqli chiroqlar
Imtiyozli harakat signallari (tez yordam, o't o'chirish, politsiya va boshqalar uchun)
Orqaga yurish chirog'i
Tuman chiroqlari
Muhim eslatma: Operativ avtomobillar uchun ko'k rangdagi miltirovchi chiroqlar qo'llaniladi. Bunday signal barcha transport vositalari uchun imtiyozli harakatlanish huquqini beradi.
Yorug'lik Signallarining Ranglari
Har bir turdagi asbobga yorug'lik kuchi, avtomobilda joylashishi, ko'rinish burchagi, signalning yorug'ligi bo'yicha talablar mavjud. Xalqaro standartlarga ko'ra:
Old chiroqlar uchun oq rang qabul qilingan
Orqa chiroqlar uchun qizil rang qabul qilingan
Burilish ko'rsatkichlari uchun sariq rang qabul qilingan
Miltirovchi chiroqlar uchun BMT YEIK qoidalari bo'yicha pushti chiroq ruhsat etilgan
Qizil chiroqning afzalligiga quyidagilar kiradi: odam tomonidan deyarli nol intensivlik bo'lganda chiroqni sezishni saqlanishi, yomg'ir, tuman va tutun orasidan yaxshi o'ta olishi, boshqa chiroqlar orasida kontrastligi va boshqalar.
Avtomatik Qoriqlash Elektron Tizimi
Zamonaviy avtomobillarda avtomatik qoriqlash elektron tizimi (signalizatsiya) ham yoritish va signalizatsiya tizimi bilan bog'langan. Bu tizim avtomobilni ruxsatsiz kirish va o'g'irlikdan himoya qiladi.
Asosiy Komponentlar
Markaziy boshqaruv bloki
Harakatlanish va tebranish sensorlari
Eshiklar, kapot va bagajnik sensorlari
Sirena
Yorug'lik signalizatsiyasi
Ishlash Prinsipi
Signalizatsiya faollashganda, tizim avtomobilning barcha eshiklari, kapot va bagajnikni nazorat qiladi. Agar ruxsatsiz kirish yoki avtomobilning tebranishi aniqlansa, sirena ishga tushadi va avtomobilning barcha chiroqlari (ko'pincha burilish ko'rsatkichlari) miltiray boshlaydi.
Qo'shimcha Funksiyalar
Masofadan harakatga tushirish
GPS-kuzatuv
Mobil telefon orqali boshqarish
Immobilayzer (dvigatelni blokirovka qilish)
Qo'shimcha Qurilmalarni Ulanish Ketma-ketligi
Avtomobilning elektr tizimini o'rganish va sxemalarni ko'rib chiqish
Qo'shimcha qurilma uchun o'rnatish joyini tanlash
Elektr ta'minot manbai (akkumulyator)dan qurilmaga sim o'tkazish
Qurilma uchun kerak bo'lgan boshqa elementlar bilan bog'lash (masalan, signalizatsiya uchun burilish ko'rsatkichlari, faralar)
Himoya elementlari (saqlagichlar)ni o'rnatish
Tizimni tekshirish va sozlash
Zamonaviy avtomobillarda ko'plab elektron qurilmalar o'rnatilgan, shuning uchun qo'shimcha qurilmalarni ulashda maxsus bilim va ko'nikmalar talab etiladi. Noto'g'ri ulash avtomobilning elektron tizimlarida jiddiy muammolarga olib kelishi mumkin.
Diqqat!
Avtomobilning elektr tizimlari bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga qat'iy rioya qilish zarur. Akkumulyatorning manfiy qutbini uzishni unutmang va qisqa tutashuvlardan saqlaning.
Turli Rejimda Ishlash Printsipi va Ulanish Ketma-ketligi
Yaqin va Uzoq Yorug'lik Rejimi
Faralar ikkita asosiy rejimda ishlaydi: yaqin yorug'lik va uzoq yorug'lik. Yaqin yorug'lik rejimida yorug'lik oqimi qarama-qarshi harakatlanayotgan haydovchilarni qamashtirib qo'ymaslik uchun yo'lning ma'lum qismini yoritadi. Uzoq yorug'lik rejimida esa faralar maksimal masofaga yorug'lik beradi.
Boshqarish Prinsipi
Klassik sxemada faralarni boshqarish quyidagicha amalga oshiriladi:
Faralarni yoqish tugmasi yoki dastagi boshqaruv panelida joylashgan
Yaqin/uzoq yorug'lik rejimini almashtirish rul osti dastagida joylashgan
Yoqilganda elektr toki akkumulyatordan rele orqali, keyin esa saqlagich orqali faralarga uzatiladi
Uzoq yorug'lik rejimida ko'pincha asboblar panelida ko'k indikator yonadi
Zamonaviy Tizimlar
Zamonaviy avtomobillarda yoritish tizimi ko'pincha elektron boshqaruv bloki (ECU) orqali boshqariladi. Bu tizim quyidagi qo'shimcha funksiyalarni bajarishi mumkin:
Faralarni avtomatik yoqish/o'chirish (yorug'lik sensori orqali)
Adaptiv yoritish (yo'l sharoitiga qarab faralar yo'nalishini o'zgartirish)
Avtomatik uzoq yorug'lik (qarama-qarshi transport vositalarini aniqlash va uzoq yorug'likni vaqtincha o'chirish)
Burilish yoritish (burilishda yo'lning yonbosh qismini yoritish)
Ulanish Sxemasi va Ketma-ketligi
Akkumulyator bilan bog'lanish
Elektr ta'minot akkumulyatordan boshlanadi. Akkumulyatorning musbat qutbidan asosiy saqlagichlar blokiga sim o'tkaziladi.
Boshqarish elementlari bilan bog'lanish
Saqlagichlar blokidan faralar dastagi yoki tugmasiga sim o'tkaziladi. Bu dastakdan esa faralar relesiga signal uzatiladi.
Relega ulanish
Rele katta quvvatdagi elektr tokini boshqarish uchun xizmat qiladi. Rele boshqaruv signalini olganda, akkumulyatordan faralarga to'g'ridan-to'g'ri elektr tokini o'tkazadi.
Faralarga ulanish
Reledan faralarning lampalariga simlar o'tkaziladi. Har bir fara uchun alohida sim o'tkaziladi va bu simlar ham saqlagichlar bilan himoyalanadi.
Yoritish va signalizatsiya tizimini sozlash va to'g'ri ishlashini ta'minlash uchun maxsus asboblar va bilim talab etiladi. Noto'g'ri sozlangan faralar qarama-qarshi harakatlanayotgan haydovchilarni qamashtirib qo'yishi yoki yetarli darajada yo'lni yoritmasligi mumkin, bu esa yo'l-transport hodisalariga olib kelishi mumkin.
Amaliy Mashg'ulot Uchun Muhim Ma'lumotlar va Tavsiyalar
Bilimlarni Faollashtirish Uchun Savollar
Yoritish Tizimi bo'yicha
Faralarning optik tizimi qanday elementlardan tashkil topgan?
Galogen, ksenon va LED faralarning farqlari nimada?
Faralarda yorug'lik oqimining to'g'ri taqsimlanishi qanday ta'minlanadi?
Adaptiv yoritish tizimi qanday ishlaydi?
Signalizatsiya Tizimi bo'yicha
Tormoz signallari nima uchun qizil rangda bo'ladi?
Burilish ko'rsatkichlarining miltirovchi rejimi qanday ta'minlanadi?
Avariya signalizatsiyasi qanday holatlarda ishlatiladi?
Avtomobil signalizatsiyasi qanday ishlaydi?
Elektr Zanjiri bo'yicha
Faralar relesi nima uchun qo'llaniladi?
Yoritish va signalizatsiya tizimida qanday saqlagichlar ishlatiladi?
Yorug'lik sensorlari qanday ishlaydi?
Elektr zanjiridagi umumiy nosozliklarni qanday aniqlash mumkin?
Amaliy Mashg'ulot Davomida Xavfsizlik Qoidalari
Avtomobilning elektr tizimlari bilan ishlashda quyidagi xavfsizlik qoidalariga rioya qilish zarur:
Elektr tizim bilan ishlashdan oldin akkumulyatorning manfiy qutbini uzish kerak
Elektr simlarga tegishdan oldin ularning tok o'tkazmasligi tekshirilishi kerak
Saqlagichlarni (predoxranitellarni) faqat o'chirilgan holatda almashtirilishi kerak
Elektr zanjirida qisqa tutashuvga yo'l qo'ymaslik uchun simlarni to'g'ri o'tkazish va izolyatsiyalash kerak
Ksenon lampalar bilan ishlashda ehtiyot bo'lish kerak, chunki ular yuqori kuchlanish ostida ishlaydi
Amaliy mashg'ulot natijasida o'quvchilar quyidagi ko'nikmalarni egallashlari kerak:
Avtomobilning yoritish va signalizatsiya tizimini tashkil qiluvchi elementlarni aniqlay olish
Yorug'lik asboblarining elektr zanjirini o'qiy olish va tushunish
Asosiy nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish
Yoritish va signalizatsiya tizimining to'g'ri ishlashini tekshirish
Faralarni to'g'ri sozlash va yo'naltirishni amalga oshirish
Amaliy mashg'ulot davomida o'quvchilar nazariy bilimlarni amalda qo'llash orqali yoritish va signalizatsiya tizimining ishlash prinsiplarini chuqurroq o'rganadilar. Bu bilimlar kelajakda avtomobil texnikasi sohasida kasbiy faoliyat yuritishda muhim ahamiyatga ega.